Encyklopedia Wrocławia stanowi najwszechstronniejsze, jak dotąd, kompendium wiedzy na temat miasta - od początków osadnictwa na jego obszarze po dzień dzisiejszy. Złożona z haseł ogólnych (problemowych) i szczegółowych (rzeczowych i osobowych), wzbogaconych ilustracjami, tabelami i mapami, stwarza całościowy obraz Wrocławia jako średniej wielkości metropolii o ponadregionalnym znaczeniu. W hasłach ogólnych eksponuje ciągłość substancji, struktur i wartości kulturowych miasta, wchodzącego na przestrzeni dziejów w skład ośmiu odmiennych organizmów państwowych: czeskiego, polskiego, ponownie czeskiego, węgierskiego, austriackiego, pruskiego, niemieckiego i ponownie polskiego. Wysuwając na plan pierwszy historyczne i współczesne wyznaczniki tożsamości kulturowej, przyczyniać się ma do większego ,zakorzenienia" dzisiejszych mieszkańców miasta w jego historii, a w ślad za tym - do większej odpowiedzialności za jego teraźniejszość i przyszłość.
Problematyka encyklopedii obejmuje 14 głównych obszarów tematycznych, starannie zrównoważonych pod względem przyznanego im miejsca. W obrębie każdego z nich dążono do zachowania odpowiednich proporcji między czasami odległymi historycznie, czasami ,bliskiej przeszłości" i współczesnością. Przyjęte parytety nie wynikały w żadnej mierze z przesłanek etnicznych, politycznych czy religijnych. Kryterium absolutnej bezstronności uniemożliwiło też jakiekolwiek ,uśrednianie", dlatego w encyklopedii sąsiadują ze sobą Polacy, Niemcy, Czesi i Żydzi, katolicy i ewangelicy, liberałowie, socjaldemokraci i naziści, komuniści i antykomuniści, patrioci lokalni i ,obywatele świata". Są tu ci, którzy całe swe życie spędzili we Wrocławiu oraz ci, którzy w tym mieście tylko się urodzili lub kształcili, dochodząc do wysokiej pozycji społecznej gdzie indziej, a także ci, którzy u schyłku życia, owiani sławą, osiedli nad Odrą, przydając stolicy Śląska znaczenia i blasku. Pierwszym obszarem tematycznym jest środowisko przyrodnicze, ludność i terytorium miasta. Składają się nań następujące zagadnienia: a) położenie geograficzne, ukształtowanie terenu i klimat; b) sieć rzeczna, kanały, zbiorniki wodne, wyspy i półwyspy; c) flora i fauna; d) ludność; d) układ urbanistyczny i komunikacyjny (w tym wszystkie ulice i place Starego Miasta i wysp odrzańskich, trasy tranzytowe, główne ulice i place Śródmieścia i dzielnic peryferyjnych); e) groble, mosty i kładki; f) zieleń miejska, użytki rolne, ogrody działkowe i cmentarze; g) pomniki, tablice pamiątkowe, bariery i znaki graniczne. Hasła problemowe i rzeczowe z tego obszaru opatrzone zostały szczególnie bogatym aparatem ikonograficznym i kartograficznym, ukazującym w sposób dobitny historyczną zmienność topografii miasta. Drugi obszar tematyczny - ustrój i władze Wrocławia - obejmuje: a) wizerunek i symbolikę miasta; b) jego status prawny na przestrzeni dziejów; c) władze zwierzchnie; d) władze ogólnomiejskie, dzielnicowe i osiedlowe; d) organy administracji miejskiej; e) służby i przedsiębiorstwa komunalne; e) miejskie akty prawne; f) siedziby władz zwierzchnich i miejskich oraz głównych urzędów. Osoby sprawujące władzę nad miastem i w mieście, określające jego polityczną rangę, zasłużone dla jego rozbudowy i rozwoju, ukazane zostały w mniej lub bardziej obszernych hasłach biograficznych, wszyscy sprawujący określone urzędy - w zestawieniach tabelarycznych. W obszarze trzecim, obejmującym wojsko, policję i wymiar sprawiedliwości, uwzględniono: a) rolę Wrocławia jako twierdzy, garnizonu wojskowego i centrum dowodzenia; b) budowle obronne i logistykę wojskową; c) formacje policyjne i służby specjalne; d) sądownictwo, prokuraturę, adwokaturę, notariat i doradztwo prawne; e) egzekucję wyroków sądowych. Przez nakreślenie obrazu poszczególnych instytucji i formacji, uzupełnienie go sylwetkami osób odpowiedzialnych na przestrzeni dziejów za zewnętrzne i wewnętrzne bezpieczeństwo miasta, usiłowano odsłonić i objaśnić słabo na ogół znaną stronę miejskiego życia, ukrytą za murami sztabów, komend i przepastnych gmachów sądowych.Na obszar czwarty, poświęcony partiom politycznym, organizacjom społecznym i stowarzyszeniom, składają się następujące zagadnienia: a) partie polityczne czynne we Wrocławiu w XIX-XX wieku; b) organizacje społeczne i związki zawodowe; c) organizacje młodzieżowe i kobiece; d) spółdzielczość mieszkaniowa, stowarzyszenia budowlane i właścicieli nieruchomości. W jego ramach omówiono nie tylko same organizacje, lecz także najważniejsze wydarzenia w ich historii (zjazdy, wielkie akcje). Nie pominięto również czołowych działaczy, jeśli nie zostali na łamach encyklopedii uwzględnieni z innego tytułu. Obszar piąty - bankowość, handel, rzemiosło i przemysł - okazał się szczególnie skomplikowany i niezbyt dobrze rozpoznany w dotychczasowych badaniach nad historią i współczesnością miasta. Wielkim nakładem sił udało się zgromadzić podstawowe dane na następujące tematy: a) pieniądz, miary i wagi, znaki probiercze, taryfy podatkowe i celne; b) kupiectwo i organizacja handlu; c) działalność giełdy; d) banki, kasy oszczędnościowe i depozytowe; e) rzemiosło; f) przemysł (minimonografie szeregu wrocławskich przedsiębiorstw jako struktur gospodarczych izespołów architektonicznych); g) budownictwo; h) ogrodnictwo i rolnictwo. I tu nie zabrakło sylwetek wybitnych bankowców, przedsiębiorców i kupców sprzed wielu lat, a także, cichych bohaterów" naszych czasów, którzy odbudowywali gospodarkę miasta ze zniszczeń wojennych i mieli swój niezbywalny wkład w jego rozwój. Bardzo podobnie potraktowany został obszar szósty, obejmujący komunikację i łączność, w tym: a) pocztę i telekomunikację; b) komunikację drogową; c) komunikację kolejową; d) komunikację wodną; e)komunikację lotniczą; f) komunikację miejską. Przedmiotem zainteresowania stały się struktury organizacyjne, w jakie tę gałąź życia ujmowano, tabor, jaki w jej obrębie eksploatowano, oraz infrastruktura miejska niezbędna do jej obsługi. W obszarze siódmym, poświęconym opiece społecznej, omówione zostały: a) instytucje i fundacje świeckie prowadzące działalność charytatywną i opiekuńczą; b) instytucje, fundacje i organizacje wyznaniowe o podobnym zakresie działania; c) zakłady opiekuńcze świeckie i wyznaniowe. Uwzględniając fakt, że zagadnienia te tylko w niewielkim stopniu były dotąd przedmiotem systematycznych badań, można mieć satysfakcję z zawartego w encyklopedii materiału, stwarzającego dobrą podstawę wyjściową do dalszych studiów. Obszar ósmy - ochrona zdrowia, higiena i profilaktyka medyczna - okazał się równie trudny, co poprzedni. Określają go problemy: a) organizacji służby zdrowia w mieście; b) infrastruktury placówek medycznych i farmaceutycznych; c) higieny i profilaktyki medycznej; d) zaopatrzenia w leki. Nie można było w tym miejscu pominąć licznych sławnych lekarzy praktykujących we Wrocławiu - wielu z nich dokonało znaczących odkryć, miało wielkie sukcesy diagnostyczne, terapeutyczne i profilaktyczne. W obrębie obszaru dziewiątego, poświęconego Kościołom i związkom wyznaniowym, chyba najobszerniejszego ze wszystkich, znalazły się następujące zagadnienia: a) ustrój, struktura organizacyjna i podstawy ideowe Kościoła katolickiego (w tym kapituły katedralnej, kapituł kolegiackich i zgromadzeń zakonnych); b) ustrój, struktura organizacyjna i podstawy ideowe innych Kościołów chrześcijańskich (m.in. luterańskiego, reformowanego, prawosławnego, niemiecko- i polskokatolickiego); c) ustrój, struktura organizacyjna i podstawy ideowe żydowskiej gminy wyznaniowej; d) główne budowle sakralne; e) ludzie wrocławskich Kościołów i związków wyznaniowych (biskupi, opaci, kanonicy, proboszczowie, pastorzy i rabini). Starano się uwzględnić wszystkie, nawet bardzo mało liczne wspólnoty religijne dawnego i współczesnego miasta, gdyż to one właśnie kształtowały i kształtują sławę Wrocławia jako miasta tolerancyjnego i otwartego. Na obszar dziesiąty, obejmujący szkolnictwo wyższe, oświatę i wychowanie, składają się następujące zagadnienia: a) Uniwersytet Wrocławski i uczelnie wyrosłe z jego wydziałów (Akademia Ekonomiczna, Akademia Medyczna, Akademia Rolnicza, Papieski Fakultet Teologiczny); b) Politechnika Wrocławska i inne samodzielne szkoły wyższe (Akademia Muzyczna, Akademia Sztuk Pięknych, Akademia Wychowania Fizycznego, Królewska Wyższa Szkoła Techniczna, Metropolitalne Wyższe Seminarium Duchowne, Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna, Wyższa Szkoła Oficerska im. Tadeusza Kościuszki, Żydowskie Seminarium Teologiczne); c) szkolnictwo średnie i podstawowe; d) szkolnictwo specjalne i wychowanie przedszkolne. Obok charakterystyki całego systemu oświatowego, jego głównych instytucji i placówek, znalazło się tu miejsce na obszerną prezentację najbardziej zasłużonych dla miasta nauczycieli i wychowawców. Obszar jedenasty - nauka, kultura i sztuka - mieści problematykę niezwykle bogatą i zróżnicowaną, w tym: a) instytucje i stowarzyszenia naukowe; b) archiwa, biblioteki i muzea; c) ruch wydawniczy i księgarstwo; d) literaturę; e) teatr i kino; f) muzykę; g) architekturę i sztuki plastyczne; h) upowszechnianie kultury i amatorską twórczość artystyczną. Nie ograniczono się tu do prezentacji instytucji i osób, bardzo zresztą obszernej, lecz wprowadzono także, i to na skalę w porównywalnych encyklopediach niespotykaną, ujęcie typologiczne, pozwalające np. ukazać poszczególne elementy wyposażenia kościołów (ambony, chrzcielnice, epitafia, nagrobki, ołtarze, sakramentaria, stalle) w ich ,długim trwaniu". W obszarze dwunastym, poświęconym środkom masowego przekazu, omówione zostały następujące zagadnienia: a) druki ulotne, gazety i czasopisma (od XVII wieku do dziś); b) radio; c) telewizja. Bardzo dużo miejsca poświęcono dawnej prasie lokalnej i ogólnośląskiej, wykorzystując najnowsze wyniki prowadzonych na ten temat badań. Starano się ,ocalić od zapomnienia" audycje radiowe i widowiska telewizyjne ostatniego półwiecza, przywołując jednocześnie ich znakomitych twórców i wykonawców. W skład obszaru trzynastego, obejmującego obyczajowość, rozrywkę i sport, wchodzi problematyka: a) dawnych i nowych obyczajów mieszkańców Wrocławia; b) rekreacji, rozrywki, gier i zabaw; c) sportu masowego i wyczynowego; d) turystyki. Poruszone tu zostały zagadnienia zmiennych form organizacyjnych rekreacji, turystyki i sportu, ich dawnej i obecnej infrastruktury; przypomniano także wielkie imprezy sportowe, którymi mieszkańcy miasta entuzjazmowali się w okresie powojennym. Obraz uzupełniają liczne sylwetki wybitnych sportowców, trenerów, działaczy sportowych i turystycznych. Obszar czternasty i ostatni to ważne wydarzenia w dziejach Wrocławia, obejmujące: a) klęski żywiołowe i katastrofy budowlane; b) działania wojenne wokół i na terenie miasta; c) uroczyste wjazdy monarchów, wizyty głów państw i szefów rządów; d) wielkie wystawy, kongresy i targi. Hasła z tej grupy stanowią przybliżenie i osadzenie w szerszym kontekście wielu ważnych dla miasta rozstrzygnięć politycznych, gospodarczych i kulturalnych. Uzupełniają one hasło problemowe ,Historia", ukazujące bieg dziejów Wrocławia z najbardziej ogólnej perspektywy. Omówione powyżej założenia programowe encyklopedii sformułowane zostały w maju 1998 roku. Do marca roku następnego trwała ich konkretyzacja: tworzenie układu haseł, do czego włączone zostało kilkudziesięcioosobowe grono konsultantów, późniejszych autorów. Ukształtowana przy ich udziale siatka haseł umożliwiła przejście do etapu wypełniania założonych ram programowych treścią, jakkolwiek prace studyjne nad ostatecznym kształtem siatki przeciągnęły się do jesieni 1999 roku. Na przełomie lat 1999 i 2000 rozpoczęto gromadzenie przewidzianego dla encyklopedii materiału ilustracyjnego, kierując się wskazówkami autorów haseł i własnymi kwerendami członków zespołu redakcyjnego. Zaproszenie do udziału w Encyklopedii Wrocławia przyjęło wielu wybitnych uczonych z różnych ośrodków akademickich Polski i Niemiec. Główny ciężar odpowiedzialności za merytoryczny kształt dzieła wzięło jednak na siebie środowisko wrocławskie - reprezentanci wszystkich uczelni i wszystkich naukowych pokoleń: od doświadczonych, starszych wiekiem profesorów po najmłodszych doktorantów i studentów. Do grona autorów dołączyli także liczni archiwiści, pracownicy muzeów, nauczyciele, dziennikarze, działacze społeczni, animatorzy kultury i hobbyści. Nie było dotąd wpowojennej historii Wrocławia przedsięwzięcia edytorskiego, w które zaangażowałaby się tak wielka liczba osób. Każda z nich ofiarowała miastu na jego Tysiąclecie to, co dla każdego intelektualisty najcenniejsze: wyniki własnych badań i przemyśleń. Nie wszystkie założenia programowe encyklopedii udało się spełnić, nie wszystkie chyba spełnić było można. Po dwóch latach pracy wiemy już wprzybliżeniu, jaka jest skala badawczych deficytów, gdzie szeroko rozumiana wiedza o Wrocławiu ma najbardziej dotkliwe białe plamy. Czas pokaże, czy to doświadczenie będzie mogło się stać zaczynem nowego, doskonalszego przedsięwzięcia.





